Instytut Jeffersona — myśl nowego pokolenia

Pięć zasad, z których wynikają przepisy

1. 1ochrona wolności obywateli jako cel istnienia państwa
2. 2władza ograniczona do kompetencji wyliczonych w Konstytucji
3. 3rządy prawa
4. 4trójpodział władzy
5. 5pomocniczość

Rozdział I określa cel istnienia państwa i wyprowadza z niego granice wszelkiej władzy. Kompetencje organów są wyliczone, a wątpliwości rozstrzyga się na korzyść wolności. Własność jest chroniona na równi z wolnością, a równość oznacza równą ochronę wolności każdego obywatela.

„Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli. Jej podstawowym zadaniem jest ochrona wolności swoich obywateli. Wszelkie działania Państwa muszą służyć realizacji tego zadania.”

Art. 1 ust. 1

Rozdział II wylicza wolności wymagające szczególnej ochrony, ponieważ w przeszłości naruszano je najczęściej. Nie jest to katalog zamknięty, gdyż art. 11 chroni także wolności niewymienione. W kilku miejscach Projekt wprowadza granice liczbowe, takie jak maksymalny czas tymczasowego aresztowania czy termin na uzyskanie zgody sądu, ponieważ doświadczenie pokazało, że klauzule ogólne nie wystarczają.

„Żaden organ władzy nie może tworzyć prawa, które ogranicza wolność słowa lub określa sposoby realizacji tej wolności. Cenzura prewencyjna oraz koncesjonowanie jakichkolwiek środków przekazu są zakazane.”

Art. 6 ust. 3

Projekt utrzymuje zasadę prawa krwi (ius sanguinis), obecną w polskim prawie od art. 88 Konstytucji marcowej. Nadanie obywatelstwa przez Prezydenta wymaga dziesięciu lat legalnego zamieszkiwania w Polsce, płynnej znajomości języka polskiego oraz znajomości historii i kultury narodu, albo wybitnych zasług dla Narodu.

„Podstawowym obowiązkiem obywatela jest poszanowanie wolności innych ludzi.”

Art. 14 ust. 1

Każda z trzech władz jest odrębna i nikt nie może należeć do więcej niż jednej z nich. Każdy sąd stosuje Konstytucję bezpośrednio i ma obowiązek odmówić zastosowania sprzecznej z nią ustawy, a Sąd Najwyższy może taką ustawę usunąć z porządku prawnego ze skutkiem powszechnym. Kontrola konstytucyjności przestaje zależeć od jednego organu, który można zablokować lub przejąć.

„Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio. Każdy obywatel może powoływać się na niniejszą Konstytucję bezpośrednio przed sądem.”

Art. 16 ust. 3

Parlament staje się mniejszy i bardziej odpowiedzialny. Sejm liczy 230 posłów, a Senat 48 senatorów, po trzech z każdego województwa, odnawianych co dwa lata w jednej trzeciej. Najważniejsze etapy procedury ustawodawczej mają terminy i określone skutki milczenia. Projekt budżetu przedkłada władza wykonawcza, a Sejm nie może zwiększyć jego łącznej kwoty. Deficyt i wydatki mają konstytucyjne granice liczbowe.

„Sejm liczy 230 posłów wybieranych na czteroletnią kadencję w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych, w systemie proporcjonalnym z 5% progiem wyborczym.”

Art. 17 ust. 4

Władza wykonawcza ma jedną głowę: Prezydenta wybieranego w wyborach powszechnych na jedną siedmioletnią kadencję. Razem z nim wybierany jest Kanclerz, który w razie opróżnienia urzędu natychmiast obejmuje funkcję Prezydenta. Prezydent powołuje i odwołuje ministrów, ale Sejm może każdemu z nich wyrazić wotum nieufności. Prezydent odpowiada przed Sądem Najwyższym i może zostać odwołany przez naród w referendum.

„Władzę wykonawczą sprawuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.”

Art. 23 ust. 1

Władzę sądowniczą sprawują wyłącznie sądy powszechne i Sąd Najwyższy. Sędziów sądów powszechnych zatwierdzają obywatele okręgu. Sąd Najwyższy liczy 45 sędziów wybieranych spośród sędziów sądów powszechnych, z łańcuchem zastępczym na wypadek bezczynności Sejmu lub Prezydenta. Immunitet sędziowski chroni niezawisłość, ale nie daje bezkarności: sędzia nie odpowiada osobiście za treść orzeczenia, chyba że wydał je w związku z przyjęciem korzyści albo w zamiarze bezpośrednim naruszenia prawa. W sprawach o zbrodnie orzeka ława przysięgłych.

„Sędziowie sprawują urząd przez czas określony ustawą, nie krótszy niż 10 lat i nie dłuższy niż 25 lat. Po zakończeniu sprawowania urzędu każdy sędzia może ubiegać się o ponowne zatwierdzenie w trybie przewidzianym w ust. 1.”

Art. 28 ust. 2

Wszystko, czego Konstytucja nie zastrzega dla państwa, należy do województw, a to, czego nie zastrzeżono dla województw, należy do powiatów. Każde województwo uchwala własną Konstytucję Lokalną. Edukacja i ochrona zdrowia przechodzą do samorządów, a ich finansowanie opiera się na zasadzie partycypacji: płaci ten, kto korzysta z usługi lub chce z niej korzystać.

„Wszelkie sprawy niezastrzeżone wprost w niniejszej Konstytucji dla organów centralnych Państwa pozostają w gestii województw. Wszelkie sprawy niezastrzeżone dla województw pozostają w gestii powiatów.”

Art. 31 ust. 3

Każda danina musi wynikać z ustawy i być proporcjonalna do celu państwa. W ramach jednego rodzaju daniny obowiązuje jedna stawka dla wszystkich, bez ulg i zwolnień, z dopuszczalną kwotą wolną. Podwyższenie danin wymaga co najmniej rocznego vacatio legis. Limity wydatków i deficytu obejmują wszystkie fundusze i agencje, tak aby nie można ich było obejść przez przeniesienie długu poza budżet.

„Wszelkie daniny publiczne na rzecz Państwa mogą być nakładane wyłącznie ustawą i wyłącznie w zakresie proporcjonalnym i koniecznym do realizacji celu, o którym mowa w art. 1 ust. 1.”

Art. 37 ust. 1

Co 25 lat od wejścia w życie Konstytucji Parlament rozpatruje potrzebę jej zmiany. Prawo inicjatywy zmiany Konstytucji uzyskuje 500 tys. obywateli. Projekt przyjmuje, że każde pokolenie powinno co najmniej raz świadomie potwierdzić ustrój, w którym żyje.

„Co dwadzieścia pięć lat od wejścia w życie Konstytucji Parlament rozpatruje potrzebę jej zmiany.”

Art. 40 ust. 1

Przepisy przejściowe przeprowadzają państwo od starego do nowego ustroju bez próżni i bez czystek. Każda zmiana ma termin, a dotychczasowe organy działają, dopóki nie zastąpią ich nowe. Reguły fiskalne wchodzą w życie stopniowo: limit wydatków w ciągu 10 lat, limit deficytu w ciągu 3 lat, a zasada jednej stawki danin po 5 latach.

„Ustawy i akty prawne wydane przed wejściem w życie niniejszej Konstytucji zachowują moc do czasu ich uchylenia przez właściwe organy.”

Art. 41 ust. 2